GS. Trần Thế Truyền (Đại học Deakin, Australia): Trí tuệ nhân tạo chỉ thay thế nhiệm vụ, không thay thế con người

Ngày 17/12/2025, tại Trường Đại học Văn Lang, GS. Trần Thế Truyền – Trưởng bộ phận AI trong Y tế và Khoa học, Sáng kiến Trí tuệ Nhân tạo Ứng dụng, Đại học Deakin (Australia) đã chia sẻ bài giảng đại chúng với chủ đề “Những tiến bộ gần đây của AI trong lĩnh vực y sinh”. Nhân sự kiện này, Nhà trường đã có cơ hội trao đổi chuyên sâu với GS.Truyền - một trong những chuyên gia hàng đầu về AI để tìm hiểu quan điểm của ông về quá trình phát triển cũng như tiềm năng ứng dụng AI trong lĩnh vực Y sinh hiện nay.

GS. Trần Thế Truyền là Cử nhân Khoa học tại Melbourne (2001) và Tiến sĩ Khoa học Máy tính tại Đại học Curtin (2008).

Trong buổi trò chuyện này, GS. Trần Thế Truyền đã chia sẻ những góc nhìn chuyên môn về tiềm năng của AI trong việc thay đổi diện mạo ngành y sinh, từ khâu khám phá khoa học đến thiết kế thuốc điều trị. Song song với việc thảo luận về bài toán cơ hội và thách thức của AI tại Việt Nam, Giáo sư còn đưa ra những định hướng thiết thực cho các bạn trẻ Văn Lang đang mong muốn theo đuổi và phát triển sự nghiệp trong lĩnh vực này.

* Xin chào GS. Trần Thế Truyền, cảm ơn Giáo sư đã dành thời gian quý báu để tham gia buổi trò chuyện cùng chúng tôi. Hy vọng Giáo sư đã có những trải nghiệm đáng nhớ tại Trường Đại học Văn Lang. 

Thưa Giáo sư, xin ông cho biết cảm xúc của mình khi đến trường để chia sẻ về chủ đề AI trong lĩnh vực Y sinh, và Giáo sư có ấn tượng như thế nào về đội ngũ giảng viên cũng như các bạn sinh viên nơi đây?

Khi nhận lời mời nói chuyện ở trường Văn Lang, tôi lựa chọn chủ đề về “Những tiến bộ AI trong lĩnh vực Y sinh”. Lý do tôi chọn đề tài này thì trước hết là vì nó gắn liền với hướng nghiên cứu cá nhân; đồng thời, tôi tin rằng đây là một trong những ứng dụng có giá trị cao nhất của AI, tác động trực tiếp đến nhân loại trong tương lai không xa. Đến với trường Đại học Văn Lang, thì tôi thấy đây là một trường đại học trẻ, các bạn sinh viên rất là trẻ trung, môi trường năng động và các trang thiết bị hiện đại. Đấy là ấn tượng đầu tiên. Thông qua các cuộc gặp gỡ với thầy cô ở hội thảo, tôi cảm nhận thấy ở các thầy cô những mong muốn và khát vọng để đạt được tầm quốc tế và có ảnh hưởng đến xã hội. Đó là những ấn tượng ban đầu sau vài ngày tôi sinh hoạt học thuật tại đây.

GS. Trần Thế Truyền chia sẻ bài giảng “Những tiến bộ gần đây của AI”.

* Theo Giáo sư, với 5 mức độ phát triển của AI (theo Open AI) thì lĩnh vực Y sinh thế giới hiện nay đang nằm ở mức độ nào và cần bao lâu để đạt đến mức “hỗ trợ phát minh và khám phá” (Mức độ 4)?

Y sinh là một khối ngành rất rộng lớn, cả 5 mức độ phát triển của AI đều có thể hỗ trợ những tiến bộ trong ngành. Riêng mức độ khám phá khoa học (mức độ thứ tư) thì thực ra AI đã tham gia vào khám phá trong y sinh từ khoảng độ 3 thập kỷ nay rồi với những cung bậc khác nhau ở mức độ khác nhau. Những tiến bộ AI gần đây đã  mở ra một cơ hội mới bởi khả năng tính toán và khám phá của AI bây giờ rất tốt, có thể hỗ trợ con người trong việc xử lý thông tin, phán đoán, suy diễn và lên kế hoạch - những năng lực mà trước đây AI không quá mạnh mẽ, nhưng năng lực AI bây giờ trong nhiều vấn đề đã đạt trình độ tương đương với con người.

Với mức độ thứ tư thì hiện nay thế giới vẫn chưa đạt được. Tuy nhiên, ở một mức độ nhất định, AI đã bắt đầu hỗ trợ nhà khoa học để có những phát kiến đáng kể. Trong buổi chia sẻ trước, tôi có đề cập đến một ví dụ về thuốc chữa xơ phổi vô căn. Cách đây 6 năm, thuốc này đã thử nghiệm thành công trên trên động vật - cụ thể là chuột, bởi trong nghiên cứu về thuốc bao giờ cũng phải thử nghiệm trên động vật trước. Sau 6 năm, đến này thuốc đã bắt đầu được thử được cho phép thử nghiệm trên con người. Đây là những kết quả rất là đáng khích lệ bởi vì quy trình được cấp phép ấy rất phức tạp và sản phẩm thuốc này được thiết kế hoàn toàn dựa trên AI. Đây là minh chứng cho thấy là AI đã thực sự tham gia vào quá trình phát kiến khoa học và ở đây ví dụ là phát kiến ra thuốc.

* Giáo sư nhận xét như thế nào về vai trò của kỹ thuật y sinh như một cầu nối giữa công nghệ AI và thực hành y học? Các mô hình AI dự đoán và AI tạo sinh đang mở ra những hướng nghiên cứu mới nào trong lĩnh vực y sinh? 

Trước hết, Y sinh là một dải kiến thức khá rộng, từ những phát kiến cơ bản về sinh học qua rất nhiều bước trung gian rồi mới đến thực hành y khoa. Thế thì AI thì có thể tham gia vào tất cả các bước đó, bước đầu tiên là phát kiến khoa học. Ví dụ như phát kiến thuốc, bây giờ AI đã tham gia khá sâu vào quá trình tìm hiểu về cấu trúc của protein, dự báo hay là thiết kế protein. Tuy nhiên, từ đó cho đến bước thực hành y học thì lại bao gồm rất nhiều những vấn đề khác, ví dụ như là chẩn đoán hình, giao tiếp với người bệnh, như viết ra báo cáo sức khỏe chẳng hạn.

Ngoài ra, AI còn có thể tham gia vào lĩnh vực tư vấn tâm lý. Chẳng hạn, trong môi trường học đường, trầm cảm đang là một vấn đề khá nghiêm trọng. Trong trường hợp đó, AI có thể đóng vai trò là một người bạn để lắng nghe khi các bạn trẻ cần được tâm sự nhưng không muốn người khác biết về tình trạng tâm lý của mình. Ở khía cạnh này, AI thực sự có thể phát huy vai trò tích cực.

* Trong thực tế triển khai, Giáo sư nhìn nhận đâu là những rủi ro khoa học và đạo đức cần đặc biệt lưu ý khi ứng dụng AI vào Y sinh?

 Y sinh là lĩnh vực đặc biệt bởi vì nó liên quan trực tiếp đến con người và dưới con người là động vật, từ động vật bậc thấp bậc cao đều có những rủi ro về đạo đức. Vậy nên, khi sử dụng AI trong lĩnh vực này thì điều quan trọng tối cao là không được làm gây hại cho cho động vật, cho con người. Còn AI cũng giống như bất kỳ công nghệ nào khác, nó đều có chứa tiềm ẩn những rủi ro nếu sử dụng không đúng cách.

Đặc biệt, AI tiềm ẩn mức độ rủi ro cao hơn bởi sức mạnh và năng lực tính toán của công cụ này. AI bây giờ rất thông minh, vì vậy nên con người cần thận trọng với những đề xuất của AI có thể vượt quá năng lực kiểm soát của con người. Đó là những thứ chúng ta cần phải xác định ngay từ đầu là giới hạn đến đâu, quy chuẩn đạo đức ở đâu, mình được làm đến đâu, không nên làm đến đâu và luôn luôn có những kiểm soát rủi ro trong tất cả các bước mà mình thực thi trong quá trình phát kiến, quá trình ứng dụng vào trong thực hành lâm sàng. 

Ở mỗi giai đoạn, AI đều phải có sự giám sát của con người. Trong thực hành lâm sàng, quy tắc là rất rõ ràng: con người giữ vai trò quyết định cuối cùng - AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Nhưng trong lĩnh vực phát kiến khoa học, đặc biệt ở giai đoạn đầu, AI có thể có những đề xuất mà mang tính cách mạng. Điều đấy có thể tốt có thể xấu nhưng cái đánh giá tốt xấu như thế nào cuối cùng con người phải tự đánh giá, có thể dùng AI để đánh giá nhưng luôn luôn phải có cơ chế kiểm soát.

* Giáo sư nhận định rằng AI chỉ thay thế "nhiệm vụ" chứ không thay thế "thực thể toàn diện". Ông có thể làm rõ hơn về những giá trị thuộc về "thực thể con người" mà AI y sinh không bao giờ chạm tới được không?

Đây là vấn đề còn đang gây tranh cãi về mặt triết học. Thực ra về mặt năng lực tính toán, thì AI trên lý thuyết là không có giới hạn gì cả. Nếu mà mình tư duy các vấn đề khoa học như là một cái quy trình tính toán thì AI không có giới hạn. Nhưng tuy nhiên, với con người, đây là vấn đề về đạo đức, về triết học hay còn là về cảm xúc - đó là những cái khía cạnh đặc trưng của con người. Nói là AI không thể chạm tới thì thực ra cũng không phải, bởi vì thực ra là có những vấn đề AI còn có thể có những đề xuất rất là sâu sắc.

Việc AI có “chạm tới” hay không phụ thuộc nhiều vào cách chúng ta định nghĩa. Chẳng hạn, trước đây người ta cho rằng AI không có cảm xúc, và điều đó về bản chất là đúng, bởi AI chỉ là một chương trình máy tính, tự thân nó không được sinh ra với cảm xúc. Tuy nhiên, AI có thể mô phỏng cảm xúc một cách chân thật đến mức con người khó phân biệt đâu là cảm xúc thật, đâu là cảm xúc được tạo ra.

Khi nó biểu hiện ra ngoài, bạn tưởng tượng là bạn có một người bạn robot và người bạn ấy trông như thật, biểu hiện khuôn mặt, hình dáng cảm xúc như thật thì đến một trình độ đấy bạn không thể phân biệt được đó là người thật hay là không thật. Thì lúc bấy giờ mình còn bảo AI có cảm xúc hay không? Thực ra là rất khó phân biệt. Tất nhiên đây vẫn là câu chuyện viễn tưởng thôi, nhưng mà từ bây giờ đến viễn tưởng đấy có thể là không quá xa đâu.Vì vậy, vấn đề cốt lõi là: giới hạn của AI nằm ở đâu, và con người cho phép AI đi đến mức độ nào. Bởi bất kỳ công nghệ nào cũng tiềm ẩn rủi ro, và trách nhiệm của con người là đặt ra những giới hạn phù hợp.

GS. Trần Thế Truyền tham gia Hội nghị Khoa học Quốc tế IEEE RIVF 2025 diễn ra tại Trường Đại học Văn Lang

* Thưa giáo sư, với kinh nghiệm làm việc tại các quốc gia tiên tiến như Australia, ông đánh giá đâu là lợi thế lớn nhất của Việt Nam khi bắt đầu cuộc đua ứng dụng AI vào lĩnh vực Y sinh?

AI hay là những công nghệ mới, ngoài nền tảng sâu xa ra thì yếu tố quan trọng nhất vẫn là con người, là tài năng. Trong lĩnh vực AI, có thể nhìn nhận tài năng ở nhiều cấp độ. Thứ nhất là nhóm tinh hoa, những người có thể phát minh ra những phương pháp mà người khác theo đuổi và ứng dụng. Thứ hai là nhóm những người có thể xây dựng nền tảng mà người khác dựa trên đó phát triển. Và thứ ba là nhóm những người mà có thể dùng cái nền tảng đấy để phát triển ra những ứng dụng trong thực tiễn.

Hiện nay, công nghệ phát triển rất nhanh, do đó lợi thế lớn thuộc về các bạn trẻ. Đây cũng là lợi thế của Việt Nam, khi chúng ta có lực lượng trẻ đông đảo, khả năng tiếp thu kiến thức nhanh và năng lực thực hành ngày càng được cải thiện. Bên cạnh đó, Việt Nam còn có nền tảng toán học và STEM tương đối tốt, đặc biệt ở bậc phổ thông và trong khối ngành kỹ thuật ở đại học.

Tuy nhiên, từ những lợi thế ban đầu này để vươn tới trình độ tinh hoa, tiệm cận chuẩn mực quốc tế và tạo ra ảnh hưởng thực sự vẫn là một chặng đường dài. Việt Nam có khả năng tiếp cận và ứng dụng công nghệ khá tốt, nhưng để tạo được sức ảnh hưởng, cần những môi trường và cơ chế đủ mạnh để nuôi dưỡng và phát triển tài năng ở tầm cao hơn.

* Đối với các bạn sinh viên đang muốn theo đuổi các dự án thực tiễn về AI trong lĩnh vực Y sinh, Giáo sư có lời khuyên gì về việc cân bằng giữa kiến thức kỹ thuật và hiểu biết về chuyên ngành?

Kinh nghiệm của tôi là thế này: muốn làm tốt bất kỳ điều gì, trước hết phải có hiểu biết nhất định về chuyên ngành đó. Không thể áp dụng một công cụ hay công nghệ vào một lĩnh vực mà lại không hiểu gì về nó. Khi thiếu hiểu biết, rất dễ sử dụng sai công cụ, sai ngữ cảnh, và khi đó không những không mang lại lợi ích mà còn có thể gây hại, thậm chí tốn nhiều công sức hơn so với việc không sử dụng công nghệ.

Điều thứ hai, trong bất kỳ môi trường nào cũng luôn có những người làm chuyên môn, và người làm công nghệ phải có khả năng giao tiếp với họ. Không thể dùng ngôn ngữ công nghệ để nói chuyện với bác sĩ, mà phải hiểu bác sĩ cần gì, bệnh nhân mong muốn điều gì. Công nghệ tự thân không giải quyết được khoảng cách đó; trước hết phải có sự thấu hiểu giữa con người với con người, rồi sau đó công nghệ mới phát huy vai trò.

Thông thường, chúng ta cần có bài toán trước rồi mới đi tìm giải pháp. Nếu chỉ có giải pháp mà lại đi tìm bài toán thì hướng đi sẽ bị đảo ngược. Muốn xác định đúng bài toán, người làm công nghệ cần hiểu vấn đề của chuyên ngành, hoặc ít nhất là đủ hiểu để có thể trao đổi hiệu quả với chuyên gia trong lĩnh vực đó.

Trên thực tế, điểm khó nhất – và cũng là nơi quyết định thành công hay thất bại – không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở khả năng kết nối và tìm được tiếng nói chung giữa chuyên gia chuyên ngành và giới công nghệ. Nhiều người cho rằng công nghệ tự nó giải quyết được vấn đề, điều này hấp dẫn về mặt lý thuyết, nhưng khi đi vào thực tiễn, rào cản lớn nhất chính là “cửa ải” giao tiếp và thấu hiểu chuyên ngành.

* Giáo sư mong muốn thông điệp lớn nhất nào từ bài giảng "Những tiến bộ gần đây của AI trong lĩnh vực y sinh" sẽ được các bạn trẻ Văn Lang hiện thực hóa trong các dự án phục vụ xã hội sắp tới?

Việc lựa chọn chủ đề này hàm chứa một thông điệp: sức khỏe là vấn đề gần như vĩnh cửu của nhân loại, và có lẽ là mối quan tâm lớn nhất khi xã hội ngày càng phát triển, con người ngày càng giàu có và sống lâu hơn. Dù các bạn quan tâm đến lĩnh vực nào, thì đến cuối cùng, câu chuyện vẫn quay về sức khỏe.

Nếu bạn đang tìm kiếm một sự nghiệp lâu dài, không lo bị đào thải và có ý nghĩa thực sự, thì lĩnh vực sức khỏe là một trong số rất ít lĩnh vực có thể mang lại tất cả những điều đó: mục đích cho công việc, giá trị cho cuộc sống, triển vọng dài hạn, và khả năng tích hợp nhiều loại tri thức khác nhau. Sức khỏe chính là nơi hội tụ và ứng dụng hầu hết các tiến bộ của nhân loại. Chỉ cần bước vào một bệnh viện, bạn có thể thấy từ công nghệ hạt nhân, AI, robot, khoa học vật liệu cho đến nhiều thành tựu khoa học – công nghệ tiên tiến khác.

Vì vậy, thông điệp tôi muốn gửi đến các bạn là: nếu có thể lựa chọn, sức khỏe là một lĩnh vực rất đáng để theo đuổi. Và ngay cả khi bạn không làm trực tiếp trong ngành y tế, thì việc phát triển công nghệ để phục vụ cho sức khỏe con người vẫn là một con đường có tương lai rất dài và đầy ý nghĩa.

* Sau những trải nghiệm tại các buổi hội thảo và bài giảng vừa qua, Giáo sư nhận định ra sao về hệ sinh thái giáo dục mà Văn Lang đã xây dựng để hỗ trợ sinh viên phát triển năng lực toàn diện? 

Hiện tại, tôi chưa có nhiều điều kiện để trực tiếp tham gia giảng dạy hay các hoạt động khác trong trường, mà chủ yếu tiếp cận ở góc độ khoa học – kỹ thuật. Tuy nhiên, ấn tượng ban đầu của tôi là cơ sở vật chất của Trường Đại học Văn Lang được đầu tư rất tốt. Với quy mô lớn và số lượng sinh viên đông, trường có lợi thế rõ rệt khi sở hữu nhiều loại hình dịch vụ và không gian học tập mà các trường quy mô nhỏ khó có thể có được.

Đặc biệt, khi tham quan các cơ sở vật chất phục vụ cho lĩnh vực nghệ thuật, tôi nhận thấy đây là một lợi thế lớn đối với sinh viên, bởi các bạn được trải nghiệm những điều kiện học tập sát với thực tiễn và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Trong bối cảnh giáo dục ngày càng hội nhập, việc hướng tới các chuẩn mực quốc tế sẽ mở ra nhiều cơ hội để Trường Đại học Văn Lang tạo dấu ấn và phát triển hơn trong tương lai.

Xin cảm ơn Giáo sư!

Tin: Khánh Huyền
Hình: Lee Minh Phương, Khánh Hồ